مانند امامت ، صفات پروردگار و . . . اختلاف كرده‌اند ، اختلافات فرقه‌هاى مسلمانان در برخى برهه‌هاى تاريخى چنان شديد مىشد كه رو در روى هم ايستاده و به جنگ با يكديگر مىپرداختند ، معروف‌ترين فرقه‌هاى اسلامى ، اماميه ، معتزله ، اشاعره ، زيديه و ما تريديه مىباشند . اين اختلافات به مرور زمان ، تبديل به مباحث مستقلى به نام « علم كلام » گرديد و آنچه امروزه به نام علم كلام مطرح است ، مباحث مربوط به اين بخش مىباشد . در تاريخ اسلام فرقه‌ها و مذاهب كلامى بسيارى پديد آمده است كه برخى منقرض شده و جز نامى از آنها در كتب ملل و نحل و عقايد ، باقى نيست و برخى ديگر موجود بوده و داراى پيروانى هستند . در هر صورت از نظر مبانى فكرى ، روش بحث و برداشت از آيات و روايات ، آثار اجتماعى و دانشمندان و آثار علمى ، همگى در يك سطح و درجه نيستند ؛ مثلا قدريه و معتزله دو فرقهء كلامىاند كه هر دو منقرض شده‌اند ، ولى با توجه به جهات ياد شده ميان اين دو فرقه تفاوت بسيار است و همچنين است دو فرقه جهمية و مرجئة . « 1 » استاد مطهرى مىنويسد : پيدايش علم كلام در دينى مانند اسلام كه مسائل زيادى دربارهء مبدا ، معاد ، انسان و جهان مطرح كرده است و در اجتماعى ؛ مانند اجتماع اسلامى قرون اوليهء اسلامى كه يك نشاط علمى نيرومند بر آن حكومت مىكرد ، طبيعى و ضرورى است قرآن كريم رسما بر برخى از مسائل اعتقادى از قبيل توحيد و معاد و نبوت ، استدلال و برهان اقامه مىنمايد و از مخالفان خود ، حجت و برهان مطالبه مىكند : قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ . قطعا و مسلما اول كسى كه در مسائل عقلى اسلامى به تجزيه و تحليل پرداخت و مسائلى مانند قدم و حدوث ، متناهى و غير متناهى ، جبر و اختيار ، بساطت و تركب و امثال آنها را مطرح ساخت ، امير المؤمنين على بن ابيطالب عليه السّلام است ، و به همين دليل همواره شيعه در علوم عقلى بر غير شيعه تقدم داشته است . « 2 »

--> ( 1 ) ربانى گلپايگانى ، على ، فرق و مذاهب اسلامى / 17 . ( 2 ) استاد مطهرى ، خدمات متقابل اسلام و ايران / 517 .